Alfabet portugalski: wszystkie 26 liter, ich nazwy i wymowa

Tabela: alfabet portugalski, wszystkie 26 liter

Wszystko w jednej tabeli. Każdy wiersz daje ci literę, jej portugalską nazwę, sposób czytania tej nazwy na głos, dźwięk, jaki litera daje w środku wyrazu, oraz prawdziwy przykład ze znaczeniem. Litery i wyrazy przykładowe są takie same w każdej wersji językowej.

Dobra wiadomość na start: polski zapis oddaje portugalskie dźwięki znacznie lepiej niż angielski. To, co po angielsku trzeba opisywać jako „dźwięk ze środka słowa measure”, ty masz jako ż. Dlatego kolumna „Czytaj” jest tu po prostu polska.

Tabela pokazuje portugalski brazylijski, czyli odmianę, od której zaczyna większość uczących się. Tam, gdzie portugalski europejski różni się w sposób mający znaczenie, mówimy o tym niżej wprost.

Jedna uwaga do kolumny „Czytaj”: duże litery pokazują sylabę akcentowaną. Portugalskie ż to nasze ż z żaby, sz to sz z szafy, a h to h z herbaty — nie ma tu nic, czego twoje usta już nie potrafią.

Potraktuj te 26 przykładów jak swoją pierwszą listę słówek. Gdy zechcesz większą, 100 podstawowych portugalskich słów zaczyna dokładnie tam, gdzie kończy się ta tabela.

Jak czytać portugalskie nazwy liter?

Wyłap wzór w środkowej kolumnie, a oszczędzisz sobie połowy wkuwania. Większość spółgłosek to po prostu litera plus „e”: bê, cê, dê, pê, tê, vê, zê. Druga grupa opakowuje literę w samogłoski: efe, ele, eme, ene, erre, esse.

A teraz haczyk, o którym nikt początkującym nie mówi. W Brazylii nieakcentowane e na końcu wyrazu czyta się jak „i”, nie jak „e”. Dlatego efe to „E-fi”, a ele to „E-li”. Załap ten nawyk tutaj, a odwdzięczy ci się w tysiącach prawdziwych wyrazów.

Cztery nazwy zależą od tego, po której stronie Atlantyku jesteś:

Żadna z tych nazw nie sprawi, że cię nie zrozumieją. Trzymaj się kolumny brazylijskiej, jeśli celujesz w Brazylię, a pozostałe po prostu rozpoznawaj ze słuchu. Nazwa i grego znaczy „greckie i” — czyli dokładnie to samo co nasz igrek, tyle że przetłumaczone zamiast pożyczone.

Skąd w alfabecie portugalskim K, W i Y?

Jeśli stary podręcznik mówił ci, że portugalski ma 23 litery, to wtedy nie kłamał. K, W i Y przez większość XX wieku stały poza oficjalnym alfabetem, traktowane jak zagraniczni goście, a nie mieszkańcy.

Brzmi znajomo, bo polski robi dokładnie to samo — tyle że do dziś. W naszym alfabecie nie ma q, v ani x, choć bez trudu czytamy quiz, vlog i nazwiska w rodzaju Vivaldi. Obce litery do obcych wyrazów: ta sama logika i ta sama trzyliterowa paczka odstawiona na bok.

W portugalskim zmieniło to Acordo Ortográfico da Língua Portuguesa, czyli porozumienie ortograficzne podpisane w Lizbonie 16 grudnia 1990 roku przez kraje portugalskojęzyczne. Między innymi przywróciło K, W i Y na oficjalną listę i ustaliło liczbę liter na 26, tyle co w podstawowym alfabecie łacińskim.

Porozumienia długo docierają do życia. Brazylia ratyfikowała je w 1995 roku, ale nowe zasady zaczęła stosować dopiero 1 stycznia 2009, z długim okresem przejściowym, w którym dopuszczano obie pisownie. Ten okres skończył się w styczniu 2016 i od tej pory zreformowana pisownia jest w Brazylii jedyną poprawną. Całą historię znajdziesz we wpisie o porozumieniu z 1990 roku w Wikipedii.

Gdzie właściwie spotkasz te trzy litery? Zmienił się ich status, nie zajęcie. K, W i Y pojawiają się w zapożyczeniach (kiwi, wifi, yoga, show, software), w obcych nazwiskach (Kafka, Washington) oraz w symbolach i jednostkach (km, kg, kW). Żaden wyraz o portugalskim rdzeniu ich nie używa. Jeśli widzisz K, prawie na pewno patrzysz na coś importowanego.

Portugalskie dwuznaki: dwie litery, jeden dźwięk

Dwuznak to para liter zapisująca jeden dźwięk. Nie są literami alfabetu i nie mają własnych nazw — dokładnie jak nasze sz, cz, rz, ch i dz, których też nie znajdziesz na liście liter. Trafisz na nie w pierwszym tygodniu nauki, więc ucz się ich razem z tabelą powyżej.

Dwa z nich wymagają ostrzeżenia, tylko innego niż dla Anglików. Portugalskie ch to ani angielskie „cz” z church, ani gardłowe niemieckie ch — to czyste sz. Za to nh masz w kieszeni: to nasze ń, ten sam dźwięk co w koniu i w słońcu, zapisany dwiema literami. I nie rozbijaj ich na części — filho to nie „fil-ho”, tylko jedno płynne li, a manhã kończy się jednym ń.

Ss istnieje dokładnie dlatego, że pojedyncze s między dwiema samogłoskami przechodzi w z. Dzięki temu passo (krok) zostaje przy syku, a casa (dom) brzmi „KA-za”. Tę różnicę słyszysz od razu, bo polski ma tę samą parę na wyciągnięcie ręki: kosa i koza.

Pary gu i qu ukrywają swoje u tylko przed e oraz i. W água (woda) i quatro (cztery) wymawiasz je zupełnie normalnie. Pełny zestaw reguł stojących za tymi parami opisuje portugalska ortografia.

Portugalskie akcenty i znaki diakrytyczne

Portugalski używa pięciu znaków. Nie są ozdobą i nie są opcjonalne. Każdy mówi coś konkretnego o akcencie albo o barwie samogłoski, a pominięcie jednego potrafi zmienić wyraz.

Tu trzeba odwrócić jeden odruch. W polskim alfabecie ą, ć, ę, ł, ń, ó, ś, ź i ż to osobne litery, z własnym miejscem w kolejności i własną nazwą. W portugalskim nic takiego się nie dzieje: á to wciąż a, ê to wciąż e, a ç jest odmianą c. Znak nie powołuje nowej litery, tylko wydaje instrukcję, jak przeczytać starą. Właśnie dlatego liter jest 26, a nie trzydzieści parę.

Różnicę między kreską a daszkiem najłatwiej poczuć na jednej słynnej parze: avó to babcia, a avô to dziadek. Te same cztery litery, inny kapelusz, inny krewny. Avó ma nasze zwykłe, szeroko otwarte o („a-WO”), a avô domyka usta w stronę u, jakbyś zaczynał mówić „u” i się rozmyślił. Pomyl je przy rodzinnym obiedzie, a zauważą wszyscy.

Cedylla wygląda groźnie, a jest najuczciwszym znakiem w całym języku: ç to po prostu c wykonujące pracę s przed a, o oraz u. Pełny przykład cedylli i akcentowanego í naraz znajdziesz w tekście o tym, jak naprawdę wymawia się açaí.

Samogłoski nosowe (ã i õ)

I tu masz przewagę, której nie ma prawie nikt inny. Dla Anglika czy Hiszpana samogłoska nosowa to nowy dźwięk, którego trzeba uczyć się od zera. Ty produkujesz ją od dziecka — to dokładnie to, co robisz w mąż, wąs, kęs i idę.

Samogłoska nosowa to nie samogłoska plus n. To jeden dźwięk, przy którym powietrze ucieka nosem równocześnie z ustami. Portugalskie ã leży bardzo blisko naszego ą, jest tylko odrobinę bardziej otwarte, w stronę a. Powiedz maçã tak, jakbyś mówił „ma-są”, ani razu nie domykając ust do n, i jesteś na miejscu.

Najładniejszy dowód wygląda tak: portugalskie são i polskie są to praktycznie ten sam dźwięk — i przypadkiem to samo słowo, bo jedno i drugie znaczy „oni są”. Jeśli umiesz powiedzieć są, umiesz powiedzieć końcówkę -ão.

Til pojawia się też w końcówkach -ões oraz -ãe. Nosowość jest w portugalskim zaraźliwa: samogłoska przed m albo n też ją łapie, dlatego bem i um brzmią nosowo bez żadnego znaku.

Portugalskie dźwięki, na których Polacy się wykładają

Twoja lista pułapek wygląda inaczej niż lista Anglika. Sz, ż, cz i ń już masz, nosówki też. Zostaje pięć rzeczy — i to na nich potyka się prawie każdy początkujący.

R na początku wyrazu to h. To ta duża. W większości Brazylii początkowe r jest dźwiękiem z tyłu gardła, blisko naszego h w herbacie. Rio to „HI-u”, a nie „RI-o”. Rua (ulica) zaczyna się jak huk. Przez kilka tygodni czujesz się absurdalnie, a potem klika.

RR robi to samo. Podwójne rr w środku wyrazu dostaje to samo gardłowe h, więc carro (samochód) to mniej więcej „KA-hu”, a guerra (wojna) to „GE-ha”. Dla kontrastu pojedyncze r między samogłoskami jest lekkim stuknięciem, czyli po prostu naszym r — tu nie musisz zmieniać nic. Caro (drogi) i carro (samochód) to dwa różne wyrazy, więc tę parę warto poćwiczyć. Portugalski europejski używa wersji jeszcze bardziej gardłowej, a część regionów Brazylii wciąż wibruje r po naszemu. Mechanikę prawdziwego wibrującego r rozkłada na części nasz poradnik o hiszpańskim r i rr, ale brazylijski portugalski wcale go od ciebie nie wymaga.

Końcówka -ão. Zapisywana -ão, jest jednym ślizgającym się dźwiękiem nosowym: zaczynasz od nosowego „a” i przesuwasz się w stronę „ał”, cały czas nosem. Tak kończą się mão (ręka), pão (chleb) i coração (serce). Liczba mnoga zwykle przechodzi w -ões, więc coração daje corações. Jeśli umiesz powiedzieć są, masz tę końcówkę załatwioną.

D i T przed dźwiękiem i. W większości Brazylii d przed i przechodzi w dż, a t przed i w cz. Dia (dzień) to „DŻI-a”, czyli dokładnie te dźwięki, które masz w dżemie i w czapce. Haczyk polega na czym innym: nieakcentowane e na końcu wyrazu też brzmi „i”, więc uruchamia tę samą zmianę. Noite (noc) to „NOJ-czi”, a cidade (miasto) to „si-DA-dżi”. Portugalia nie robi tego wcale i mówi „NOJ-te”, kilka regionów Brazylii również. To nie jest reguła do stosowania na ślepo, ale w São Paulo czy Rio usłyszysz ją bez przerwy.

Nieakcentowane samogłoski uciekają w górę. To pułapka czysto polska, bo my czytamy każdą samogłoskę tak, jak stoi. Portugalski brazylijski tak nie działa: końcowe o brzmi jak u, a końcowe e jak i. Livro to „LI-wru”, nie „LI-wro”. Hoje to „O-żi”. To nie niedbałość, tylko reguła — i dopóki jej nie przyjmiesz, każdy twój wyraz będzie brzmiał o jedną literę za dużo.

Na koniec uwaga regionalna, bo dotyczy niemal każdej liczby mnogiej, jaką powiesz. Końcowe s to czyste s w São Paulo i w większości Brazylii, ale sz w Rio de Janeiro i w Portugalii. Obie wersje są standardowe. Ciekawi cię, skąd wzięły się te odmiany? Jakim językiem mówi się w Brazylii opowiada tę historię.