Jakim językiem mówi się w Brazylii?

Jaki język jest w Brazylii urzędowy?

Portugalski i tylko portugalski. Artykuł 13 brazylijskiej konstytucji ujmuje to w jednym zdaniu: a língua portuguesa é o idioma oficial da República Federativa do Brasil („język portugalski jest językiem urzędowym Federacyjnej Republiki Brazylii”). Nic innego nie ma statusu urzędowego na poziomie krajowym, choć kilka języków ma go w pojedynczych gminach (o tym niżej).

Warto zatrzymać się przy skali. Ludność Brazylii liczyła 203 080 756 osób według spisu powszechnego IBGE z 2022 roku, a portugalski ma na świecie około 267 milionów użytkowników, z czego mniej więcej 250 milionów to rodzimi użytkownicy. Czyli ponad ośmiu na dziesięciu ludzi, dla których portugalski jest pierwszym językiem, to Brazylijczycy. Jeśli zaczniesz uczyć się portugalskiego dziś, akcent, który usłyszysz najczęściej, będzie prawie na pewno brazylijski. Tak każą same liczby.

Portugalski jest językiem urzędowym w dziewięciu krajach, a dokładnie jeden z nich leży w Amerykach:

Ten jeden wiersz tłumaczy, dlaczego ludzie wciąż o to pytają. Brazylia graniczy z dziesięcioma krajami, czyli z całą Ameryką Południową poza Chile i Ekwadorem, a siedmiu z tych sąsiadów mówi po hiszpańsku. Brazylia to portugalskojęzyczny kraj otoczony hiszpańskim.

Czy w Brazylii mówi się po hiszpańsku?

Nie. Hiszpański jest w Brazylii językiem obcym, tak jak francuski w Anglii. Spotkasz hiszpańskojęzycznych w miastach przy granicy, w branży turystycznej i wśród imigrantów, ale Brazylijczyk idący ulicą w Recife mówi po portugalsku.

Powód sięga traktatu podpisanego, zanim którykolwiek z tych krajów przybrał dzisiejszy kształt. 7 czerwca 1494 roku Hiszpania i Portugalia podpisały traktat z Tordesillas, wytyczając umowną linię 370 leguas (dawnych mil hiszpańskich) na zachód od Wysp Zielonego Przylądka i dzieląc między siebie świat, którego nikt jeszcze nie zdążył nanieść na mapę. Wszystko na wschód od tej linii należało do Portugalii. Kiedy w 1500 roku Pedro Álvares Cabral przybił do brazylijskiego wybrzeża, ziemia ta wypadła po portugalskiej stronie i Portugalia kolonizowała ją przez kolejne trzy stulecia. Reszta kontynentu przypadła Hiszpanii. Jedna linia na mapie, dwa języki.

Hiszpański pojawia się też w brazylijskich szkołach, a jego status kilka razy się wahał. Ustawa z 2005 roku (Lei 11.161) zobowiązywała szkoły średnie do oferowania hiszpańskiego. Uchyliła ją reforma edukacji, czyli Lei 13.415 z lutego 2017 roku, która uczyniła angielski jedynym obowiązkowym językiem obcym, a hiszpański zostawiła jako przedmiot dodatkowy. Wielu Brazylijczyków liznęło więc trochę hiszpańskiego, ale niewielu wyrosło z nim w domu.

Wzdłuż granic z Urugwajem, Paragwajem i Argentyną usłyszysz portunhol, płynną mieszankę portugalskiego i hiszpańskiego, na którą miejscowi przeskakują bez zastanowienia. To prawdziwa odmiana kontaktowa, nie żart, choć nikt nie nazwałby jej językiem Brazylii.

Czy Brazylijczycy i hiszpańskojęzyczni się dogadują?

Częściowo, a ruch odbywa się głównie w jedną stronę. Klasyczne badanie Johna Jensena z 1989 roku, opublikowane w czasopiśmie Hispania, sprawdziło studentów w obie strony i wykazało wzajemną zrozumiałość obu języków na poziomie mniej więcej od 50 do 60 procent, przy czym mówiący po portugalsku rozumieli hiszpański lepiej niż mówiący po hiszpańsku portugalski.

Decyduje brzmienie, nie słownictwo. Na papierze oba języki wyglądają jak rodzeństwo. W mowie trudniejszy do rozszyfrowania jest portugalski: ma samogłoski nosowe, których hiszpański w ogóle nie zna, redukuje samogłoski nieakcentowane niemal do zera i skleja wyrazy, zamiast je czysto rozdzielać. Brazylijczyk słuchający hiszpańskiego słyszy prostszy system samogłosek niż własny. Hiszpan słuchający portugalskiego słyszy dźwięki, dla których w jego uchu nie ma miejsca.

I ostrzeżenie dla każdego, kto przesiada się z hiszpańskiego: to właśnie słowa wyglądające identycznie potrafią ugryźć.

Nazwij brazylijską potrawę esquisita, a nikt nie potraktuje tego jak komplementu.

Czyli ten sam język czy nie?

Ten sam język, dwa standardy. Pomyśl o brytyjskim i amerykańskim angielskim, tylko z większą przepaścią w wymowie. Brazylijczyk i lizbończyk poprowadzą rozmowę bez przełączania się na inny język i obaj powiedzą, że mówią po português. Na piśmie różnica jest na tyle mała, że porozumienie ortograficzne z 1990 roku, które Brazylia przyjęła 1 stycznia 2009 roku, a Portugalia 1 stycznia 2012 roku, dotknęło zaledwie około 0,5 procent brazylijskiej pisowni i 1,6 procent europejskiej.

W mowie przepaść jest głośniejsza. Brazylijski portugalski wymawia samogłoski pełno i śpiewnie, i właśnie dlatego początkującym łatwiej go usłyszeć. Europejski portugalski połyka samogłoski nieakcentowane, więc telefone wychodzi bliżej „tlfon”. Większość uczących się, którzy zaczynali od brazylijskich nagrań, po przyjeździe do Lizbony potrzebuje tygodnia albo dwóch, żeby przestroić ucho.

Jedna pułapka warta zapamiętania: banheiro to w Brazylii łazienka, a w Portugalii ratownik. Poproś o banheiro w lizbońskiej kawiarni, a możesz zobaczyć zdziwione spojrzenie.

Jeśli chcesz usłyszeć różnicę na własne uszy, najszybszym testem są powitania. Nasz przewodnik po powitaniach po portugalsku opiera się w całości na brazylijskiej wymowie, tak samo jak ten o dziękowaniu po portugalsku.

Jakimi jeszcze językami mówi się w Brazylii?

Portugalski dominuje, ale nie jest sam. W Brazylii są setki języków rdzennych, wyspy niemieckiego, włoskiego i japońskiego dziedzictwa oraz uznany prawnie język migowy.

Języki rdzenne

Policz je, a dostaniesz różne odpowiedzi zależnie od tego, kto liczy, więc do żadnej pojedynczej liczby nie przywiązuj się za mocno. Spis powszechny z 2022 roku odnotował 391 rdzennych grup etnicznych deklarujących 295 języków, wobec 274 w 2010 roku, choć IBGE zaznacza, że część tego wzrostu wynika ze zmian metodologii, a liczba odzwierciedla nazwy podawane przez same społeczności. Językoznawcy pracujący na analizie rodzin językowych podają niższe wartości: Instituto Socioambiental mówi o „ponad 160 językach i dialektach” używanych dziś, a opracowania takie jak Ethnologue zatrzymują się w okolicach 217. Przyjmij, że jest ich od 160 do 300, i pamiętaj, że przed 1500 rokiem było ich prawdopodobnie bliżej tysiąca.

Spis naliczył 474 856 osób w wieku dwóch lat i więcej mówiących w domu językiem rdzennym, na 1 694 836 rdzennych Brazylijczyków. Największe pod względem liczby mówiących:

Niektóre z nich mają realne umocowanie prawne. W grudniu 2002 roku São Gabriel da Cachoeira w stanie Amazonas jako pierwsza brazylijska gmina nadała językom rdzennym status współurzędowy, obejmując nim nheengatu, tukano i baniwa obok portugalskiego.

Języki imigrantów

Południe Brazylii wciąż mówi językami swoich osadników. Hunsrik, odmiana niemieckiego wywodząca się z dialektu Hunsrückisch, jest współurzędowy w trzech gminach: Antônio Carlos i São João do Oeste w stanie Santa Catarina oraz Santa Maria do Herval w Rio Grande do Sul. Talian, zakorzeniony w dialektach weneckich, które włoscy imigranci przywieźli ze sobą od 1875 roku, został 10 listopada 2014 roku uznany przez IPHAN za brazylijskie dobro kultury, jako pierwszy język imigracyjny w Brazylii z takim statusem.

Brazylia jest też domem największej populacji japońskiego pochodzenia poza Japonią, liczącej według japońskiego ministerstwa spraw zagranicznych około 2 milionów osób. Sam język jednak z pokolenia na pokolenie blaknie: większość japońskich Brazylijczyków trzeciego pokolenia wyrosła, mówiąc w domu po portugalsku.

Libras, brazylijski język migowy

Libras (Língua Brasileira de Sinais) to brazylijski język migowy z własną gramatyką, a nie migana kopia portugalskiego. Ustawa 10.436 z 24 kwietnia 2002 roku uznała go za prawnie uznany środek porozumiewania się i wyrazu brazylijskich społeczności głuchych, a dekret 5.626 z 2005 roku określił, jak mają go wspierać usługi publiczne i kształcenie nauczycieli. Warto ująć to precyzyjnie: ta ustawa dała Libras uznanie prawne, ale nie uczyniła go drugim językiem urzędowym Brazylii.

10 brazylijskich zwrotów na drogę

Oto część, którą naprawdę wykorzystasz. To zwroty, które przeprowadzą cię przez pierwszy dzień w Brazylii, z brazylijską wymową zapisaną tak, jak brzmi dla polskiego ucha. Sylaby akcentowane zapisujemy wielkimi literami.

Zwróć uwagę na regułę rodzaju w piątym wierszu. Obrigado / obrigada dopasowuje się do osoby mówiącej, a nie do tej, której dziękujemy, więc kobieta mówi obrigada nawet mężczyźnie. Prawie każdy początkujący się na tym potyka.

Cztery dźwięki, które otwierają brazylijską wymowę

Przeczytaj te zwroty jeszcze raz, a zobaczysz cztery wzorce wracające w kółko. Naucz się ich, a twój akcent od razu podskoczy:

1. Di i ti miękną. W większości Brazylii di brzmi jak „dżi”, a ti jak „czi”. Dlatego dia to „DŻI-a”, a noite to „NOJ-czi”.
2. Końcowe L zamienia się w Ł. Legal (fajny, świetny) to „le-GAŁ”, nie „le-GAL”.
3. Końcowe R mięknie w stronę H. Favor wychodzi bliżej „fa-WOH” niż „fa-WOR”.
4. Nieakcentowane samogłoski na końcu się kurczą. Końcowe o zbliża się do „u”, a końcowe e do „i”, i tak właśnie obrigado staje się „o-bri-GA-du”.

Pomysł na ćwiczenie: powiedz wszystkie dziesięć zwrotów na głos dwa razy, a potem zamów w głowie kawę słowami Um café, por favor. To prawdziwe zdanie i powstało pierwszego dnia nauki. Chcesz więcej? Zacznij od najczęstszych portugalskich słów, a potem przerabiaj kolejne lekcje brazylijskiego portugalskiego.