Czas po portugalsku: hoje, ontem, amanhã i każde słowo, którego potrzebuje zegar

Dlaczego słowa o czasie warto poznać najwcześniej?

Prawie każdy plan, który umówisz po portugalsku, wisi na jednym słowie o czasie. Spotkajmy się jutro. Zadzwonię wieczorem. Zajęcia zaczynają się o ósmej. Opanuj ten jeden zestaw, a wszystkie te zdania otworzą się naraz.

Uczymy tu portugalskiego brazylijskiego i zaznaczamy miejsca, w których Portugalia naprawdę się różni. Każde hasło dostaje podpowiedź wymowy zapisaną po polsku. Dwie zasady na start: de brzmi w Brazylii najczęściej jak „dżi”, a tylda (~) nad ã oznacza samogłoskę nosową — dlatego amanhã kończy się zanuconym „NJAN”, które przepuszczasz przez nos.

Jakie słowa o czasie są po portugalsku najważniejsze?

Najważniejsze portugalskie słowa o czasie to hoje (dziś), ontem (wczoraj) i amanhã (jutro), a za nimi agora (teraz), sempre (zawsze) i nunca (nigdy). Przy przedwczoraj i pojutrze masz jako Polak przewagę nad Anglikami: anteontem to jedno słowo, tak jak twoje przedwczoraj, ale depois de amanhã to aż trzy słowa tam, gdzie ty mówisz krótko pojutrze.

Kilka z nich warto obejrzeć z bliska. Já znaczy „już” (já comi, już zjadłem), ale też „od razu” (já vou, zaraz idę). Ainda jest jego lustrem: „wciąż” albo „jeszcze”, jak w ainda não (jeszcze nie). A tarde pracuje na dwa etaty, jako „późno” i jako „popołudnie”; kontekst mówi ci, które słyszysz.

Trzy uwagi o wymowie z tabeli. Portugalskie j w já to twoje ż, nie j. Portugalskie v w vezes to twoje w. A końcowe -m nigdy nie brzmi jak polskie m na końcu wyrazu — tylko nosuje samogłoskę przed sobą, dlatego ontem kończy się jako „ON-tem” z nosowym e, bez zamykania ust.

Jeśli przerobiłeś już nasze 100 podstawowych portugalskich słów, znasz hoje, ontem, amanhã i agora. Dziś przyprowadzają całą rodzinę.

Jak nazywają się pory dnia po portugalsku?

Brazylijczycy dzielą dobę na cztery części: manhã (ranek i przedpołudnie), tarde (popołudnie), noite (wieczór i noc) oraz madrugada, czyli odcinek od północy do wschodu słońca.

Siatki nie nakładają się na siebie i to jest tu właściwa lekcja. Twój polski rozróżnia rano, przedpołudnie, południe, popołudnie, wieczór i noc — sześć odcinków. Portugalski bierze cztery, ale tnie je inaczej: manhã obejmuje ranek i przedpołudnie razem, a noite obejmuje wieczór i noc razem. Osobnego słowa na „przedpołudnie” po prostu nie ma.

Madrugada zasługuje na chwilę, bo na to nie masz jednego wyrazu. Wiktionary definiuje ją jako czas między północą a wschodem słońca. Nie tłumacz tego jako „noc” ani tym bardziej jako „rano” — najbliżej jest polskie „nad ranem”, ale to już opis, nie słowo. Wiadomość o drugiej w nocy przychodzi de madrugada, a samo słowo ma nawet potoczny skrót: madruga.

Żeby powiedzieć, kiedy coś dzieje się w ogóle, użyj de manhã, à tarde i à noite: eu estudo de manhã (uczę się rano). Zapamiętaj te trzy; obok konkretnej godziny zmieniają formę, a tę zamianę rozplączemy w części o błędach.

Trio powitań z lekcji cześć po portugalsku siada dokładnie na tych porach: bom dia, boa tarde, boa noite. I tu granica przesuwa się względem polskiego. Bom dia działa do południa, a potem przełączasz się na boa tarde — twoje „dzień dobry” obsługuje przedpołudnie i popołudnie jednym zwrotem, więc ten podział jest dla ciebie nowy. A ponieważ noite obejmuje wieczór i noc, boa noite robi robotę „dobry wieczór” i „dobranoc” naraz.

Jak podać godzinę po portugalsku?

Żeby podać godzinę po portugalsku, użyj é przy pierwszej i são przy całej reszcie: é uma hora (jest pierwsza), são duas horas (jest druga). Południe i północ też biorą é: é meio-dia, é meia-noite. Na wpół dodajesz e meia, a na kwadrans po Brazylijczycy mówią e quinze.

Kiedy ktoś zagadnie cię pytaniem Que horas são? (która godzina?), samo pytanie ma tyle wariantów grzecznościowych i odpowiedzi, że zasłużyło na własną lekcję: która godzina po portugalsku. Tutaj skupiamy się na podawaniu samych godzin.

Pułapka szyta na polską miarę: „wpół do” liczy wstecz, e meia nie. Twoje „wpół do trzeciej” wskazuje 2:30 — liczy w stronę godziny, która dopiero nadejdzie. Portugalski liczy do przodu, dokładnie jak cyfry na wyświetlaczu: são três e meia to dosłownie „trzecia i pół”, czyli 3:30, a więc wpół do czwartej. Kto tego nie przestawi, spóźni się na wszystko o godzinę. Zapamiętaj: liczba, którą słyszysz po portugalsku, to godzina, która już minęła.

Minuty działają na zwykłym dodawaniu i odejmowaniu. Po pełnej godzinie łączysz je przez e (i). Przed pełną godziną liczysz wstecz przez para as: são quinze para as cinco to 16:45. W szybkiej brazylijskiej mowie para as ściska się do pras, więc usłyszysz quinze pras cinco.

Zauważ, że nie ma tu żadnego „kwadransa”. Brazylia załatwia 14:15 i 14:45 przez e quinze i quinze para; Portugalia zachowuje kwadrans i mówi duas e um quarto oraz um quarto para as três. Na piśmie oba kraje używają zegara 24-godzinnego (14h30), tak samo jak ty. Różnica siedzi w mowie: na głos Brazylijczycy przechodzą na dwanaście godzin i dorzucają da manhã albo da tarde, kiedy inaczej byłoby niejasno. Ty mówisz „czternasta trzydzieści” bez mrugnięcia; twój brazylijski rozmówca powie duas e meia da tarde. Czas po portugalsku to ostatecznie te kilka wzorów plus liczby, które już znasz — te same, którymi wycenia się wszystko w reais i centavos.

Jakich słów o trwaniu i częstotliwości potrzebujesz?

Do mierzenia czasu i mówienia o rutynie potrzeba dziewięciu słów roboczych, od segundo (sekunda) do ano (rok), plus dwóch wzorów: todos os (każdy) i uma vez por (raz na).

W tej tabeli chowa się rozróżnienie, którego polski nie robi: portugalski używa trzech słów tam, gdzie ty mówisz po prostu „czas”.

• tempo („TEM-pu”) to czas jako ilość: não tenho tempo, nie mam czasu. Znaczy też pogodę, co każdego zaskakuje dokładnie raz: como está o tempo? pyta o pogodę po portugalsku, a nie o godzinę.
• hora to czas zegarowy: a que horas? znaczy „o której godzinie?”
• vez („wejs”) to policzalny raz: uma vez (raz), duas vezes (dwa razy).

Teraz złóż klocki częstotliwości: todos os dias (codziennie), duas vezes por semana (dwa razy w tygodniu), uma vez por mês (raz w miesiącu). Powiedz od razu jedno zdanie o sobie: eu estudo português todos os dias.

Jakie błędy z czasem po portugalsku zdarzają się najczęściej?

Najczęstsze błędy to são przy pierwszej godzinie, szukanie słowa „kwadrans” i mylenie de manhã z da manhã. Każdy ma szybką naprawę.

Błąd 1: são uma hora. Czasownik zgadza się z liczbą godzin. Jedna godzina jest w liczbie pojedynczej, więc bierze é: é uma hora. Od dwóch w górę idzie são: são duas horas. Meio-dia i meia-noite liczą się jako jedna rzecz, więc też dostają é.

Błąd 2: polowanie na „kwadrans”. W Brazylii 14:15 to duas e quinze, a 14:45 to quinze para as três. Um quarto zostaw sobie na wyjazd do Portugalii.

Błąd 3: da manhã bez godziny. Używaj de manhã w znaczeniu ogólnym „rano”: corro de manhã, biegam rano. Da manhã doklejaj wyłącznie do konkretnej godziny: às oito da manhã, o ósmej rano. Ta sama logika oddziela à tarde od da tarde i à noite od da noite.

Błąd 4: czytanie meia wstecz. Na zegarze e meia zawsze znaczy „i trzydzieści”, licząc od podanej godziny: duas e meia to 14:30. Twoje „wpół do trzeciej” to również 14:30, ale z trójką w ustach — ta sama chwila, inna liczba. Czytaj więc e meia jako „:30”, nigdy jako „wpół do”. A kiedy Brazylijczycy czytają cyfry na głos, meia oznacza dodatkowo szóstkę, w skrócie od meia dúzia (pół tuzina), bo seis myli się ze słowem três. Numer telefonu pełen „meia” jest zupełnie normalny.

Błąd 5: nazywanie trzeciej w nocy rankiem. Godziny w głębi nocy biorą da madrugada: às três da madrugada. Usłyszysz też às três da manhã i obie wersje są zrozumiałe, ale madrugada to precyzyjne słowo na godziny przed świtem.

Jak Brazylijczycy naprawdę się umawiają?

Luźno i z wdziękiem. Nieformalne brazylijskie plany opierają się na zaokrąglonych godzinach i zmiękczaczach, a nie na dokładnych minutach. Mistrzem jest e pouco („i PO-ku”), dosłownie „i trochę”: meio-dia e pouco znaczy „chwilę po dwunastej”, a takie użycie notuje słownik Priberam.

Kilka wzorów, które usłyszysz przy ustalaniu planów:

• meio-dia e pouco: chwilę po dwunastej
• quase uma hora („KŁA-zi”): prawie pierwsza
• em ponto: równo, kiedy precyzja naprawdę ma znaczenie (às duas em ponto)
• depois do almoço („de-POJS du au-MO-su”): po obiedzie, w Brazylii pełnoprawna jednostka planowania

Pisemne zaproszenia i spotkania służbowe przechodzą na zegar 24-godzinny: a reunião é às 14h. To dokładnie twój kalendarz. Na głos to samo spotkanie staje się jednak às duas da tarde — i właśnie ta zamiana między zapisem 24-godzinnym a mową 12-godzinną jest prawdziwą różnicą wobec polskiego, gdzie mówisz po prostu „czternasta”. A skoro obiad już się pojawił, połącz te słowa z lekcją jedzenie po portugalsku i zamów almoço ao meio-dia jak miejscowy.

Zegar jest już twój: dziś, jutro, cztery pory dnia i każda godzina pomiędzy. To cały zestaw narzędzi na czas po portugalsku; następny krok to zapytać nieznajomego o godzinę, a siostrzana lekcja poniżej robi dokładnie to. Po resztę zajrzyj do portugalskiego huba. Dziś przed snem powiedz aktualną godzinę na głos. São dez e meia? No to działa.